چند وقت پیش که دکتر رفته بودم، در اتاق انتظار یک نسخه از هفته‌نامه‌ی تایم را برداشتم که بخوانم تا نوبت‌ام شود. در مجله‌ی یک مقاله‌ی خیلی جالب بود درباره‌ی خوردن حشرات. این مقاله نظر من را درباره‌ی خوردن حشرات به‌کلی عوض کرد. راست‌اش با کمال تأسف باید اعتراف کنم که تقریبن تا پنچ-شش سال پیش فکر می‌کردم که خوردن حشرات نشانه‌ی بیچارگی و عقب‌ماندگی است. بعد به این نتیجه رسیدم که خوردن حشرات تنها یک رژیم غذایی متفاوت است برای مردمی که به غذاهای گران‌تر دست‌رسی ندارند. ولی کم‌کم دارم به این نتیجه می‌رسم که خوردن حشرات تنها راه پیش روی ماست. الآن دیگر می‌توانم خودم را تصور کنم که مثلن ۲۰ سال دیگر مشغول خوردن سوسک هستم. البته من فعلن گیاه‌خوار هستم این مقاله‌ی تایم را می‌توانید این‌جا بخوانید.

تغذیه از حشرات یک اسم علمی دارد به‌نام اِنْتامافِژی. ظاهرن در خیلی جاها هم این کار رواج دارد. مثلن در تایلند خوردن سوسک‌های آبی و کرم‌های بامبو معمول است. فایده‌ی این کار چیست؟ خوردن حشرات از نظر زیست‌محیطی بسیار پاکیزه‌تر از خوردن گوشت و مرغ است و در عین حال ارزش غذایی بیش‌تری دارد. بگذارید با استناد به مقاله‌ی تایم با عدد صحبت کنیم.

صنعت تولید گوشت دام مسئول تولید ۱۸ درصد از گازهای گل‌خانه‌ای است. دست‌گاه گوارش گاو طوری است که هنگام هضم غذا مقداری زیادی متان تولید می‌کند. حشرات به‌هیچ وجه این قدر آلودگی ندارند. از طرف دیگر مقدار زیادی انرژی لازم است تا یک گاو پرورش یابد. مثلن برای تولید ۱۵۰ گرم گوشت گاو باید ۳۲۰۰ لیتر آب مصرف کرد. مقدار آب لازم برای پرورش حشرات خیلی کم‌تر است. از طرف دیگر گاو و گوسفند موجودات خون‌گرم هستند. بنابراین مقدار زیادی انرژی مصرف می‌کنند تا دمای بدن‌شان را ثابت نگه دارند بدون این که کار مفیدی انجام دهند. در عوض حشرات انرژی را صرف ساخت بافت جدید می‌کنند و نیازی نیست دمای بدن‌شان را تنظیم کنند. یک معیار خوب برای سنجش این موضوع شاخصی است به‌نام کارآیی تبدیل (ECI) است. کارآیی تبدیل نشان می‌دهد که اگر یک موجود مقدار مشخصی غذا بخورد، چه‌قدر بافت جدید تولید می‌کند. کارآیی تبدیل برای گاو ۱۰ است. ولی کارآیی تبدیل برای سوسک آلمانی ۴۴ است. یعنی مقدار مشخصی مواد غذایی چهار و نیم برابر سوسک تولید می‌کند و در عین حال مشکل گازهای گل‌خانه‌ای را ندارد.

ارزش غذایی حشرات هم بالاست. مثلن عده‌ای از مردم آفریقا یک جور هزارپا را می‌خورند. صد گرم از گوشت این هزارپا حاوی ۲۸ گرم پروتئین است که بیش از پروتئین ۱۰۰ گرم گوشت مرغ است. از طرف دیگر، سوسک آبی چهار برابر گوشت گاو آهن دارد.

خلاصه خوردن حشرات روش خوبی برای کمک به سیاره‌ی ماست. به نظرم باید کم‌کم به این تغییرات غذایی عادت کنیم چون گمان نمی‌کنم بتوانیم برای مدت خیلی طولانی‌تری از مغازه‌ی سرکوچه گوشت گاو بخریم.

هفته‌ی پیش از فروش‌گاه سر خیابان یک مجموعه‌ی مستند امانت گرفتم به نام بیوگرافی زمین (Earth: the bigraphy). این مستند ساخته‌ی بی‌بی‌سی است و درباری تاریخ‌چه‌ی زمین و انواع مکانیسم‌های تعادلی این سیاره صحبت می‌کنه. کل مجموعه در حدود چهار ساعت است و از پنج اپیزود ۴۵‌دقیقه‌ای تشکیل شده. این اپیزودها دارای عنوان‌های آتش‌فشان‌ها، یخ، جو، اقیانوس‌ها، و سیاره‌ی کم‌یاب هستند. راوی این مستند آقایی است زمین‌شناس به‌نام ایان استوارت (Iain Stewart).

اپیزود اول، با نام آتش‌فشان‌ها، بیش‌تر درباره‌ی فعالیت آتش‌فشان‌ها و حرکت‌های پوسته‌ی زمین صحبت می‌کنه. این اپیزود توضیح می‌دهد که چه‌طور آتش‌فشان‌ها با آزاد کردن دی‌اکسیدکربن باعث تعادل چرخه‌ی کربن در طبیعت می‌شوند. به‌علاوه، این اپیزود توضیح می‌دهد که چه‌طور در حدود دو میلیاد سال پیش، آتش‌فشان‌ها سیاره‌ی ما را از یک عصر یخ‌بندان طولانی نجات دادند و راه را برای پیدایش گونه‌های پیچیده‌تر باز کردند.

اپیزود دوم، با نام جو، درباره‌ی پدیده‌های جوی است. این اپیزود توضیح می‌دهد که چه‌طور جو زمین در حدود چهار میلیارد سال پیش به‌وجود آمد و این که چه‌طور در طول زمان ترکیب شیمیایی آن عوض شد. یک چیز جالب که این اپیزود نشان می‌دهد این است که چه‌طور جو زمین مواد معدنی را در قالب گرد و غبار از صحرای آفریقا تا برزیل حمل می‌کند تا جنگل‌های آمازون سرسبز بمانند.

اپیزود سوم، با نام یخ، درباره‌ی نقش یخ‌های قطبی در تعادل آب‌وهوایی سیاره‌ی ماست. این اپیزود شواهدی را نشان می‌دهد که ذوب یخ‌های قطبی درحال شتاب گرفتن است. یک قسمت جالب این اپیزود مربوط یک یخ‌های سیبری است و این که کلی گاز متان در داخل آن‌ها به‌دام افتاده است. راوی در این اپیزود یادآوری می‌کند که گرمایش زمین ممکن است یک واکنش زنجیره‌ای به راه بیندازد به این صورت که یخ‌ها آب شوند و متان داخل آن‌ها آزاد شود. بعد متان آزاد شده باعث می‌شود که گرمایش زمین سریع‌تر از قبل شود.

اپیزود چهارم، با نام اقیانوس‌ها، درباره‌ی نقش اقیانوس‌ها در تعادل گرمایی زمین است. این اپیزود توضیح می‌دهد که چه‌طور در حدود چهار میلیارد سال پیش آب روی سطح زمین پیدا شد. یک نکته‌ی خیلی جالبی که من نمی‌دانستم این بود که آب در ابتدا به‌صورت بخاری در یک اتمسفر داغ بود. بعد که زمین داشت سرد می‌شد، کره‌ی زمین شاهد هزاران سال بارش ممتد باران بود و در پایان این عصر سطح زمین پوشیده از آب شد. این اپیزود چیزهای جالب دیگری مثل جریان گلف‌استریم و یا سیکل تناوبی ال‌نینو را هم نشان می‌دهد.

اپیزود آخر، با نام سیاره‌ی کم‌یاب، این احتمال را مطرح می‌کند که سیاره ما نه تنها کم‌یاب است که حتا ممکن است از نظر توانایی تولید موجودات پیچیده یگانه باشد. این اپیزود می‌گوید که به احتمال زیاد حیات تک‌سلولی در همه‌جای کیهان وجود دارد. ولی به یک زنجیره از اتفاقات اشاره می‌کند که باعث به‌وجود آمدن ما شد. این اپیزود یک بحث خیلی جالب دارد درباره‌ی سرنوشت‌سازترین روز در تاریخ سیاره‌ی ما: روزی که تی‌آ(Theia)، دوقلوی زمین، به زمین برخورد می‌کند. زمین بزرگ‌تر از اول می‌شود و ماه به‌وجود می‌آید. این اپیزود توضیح می‌دهد که چه‌طور فجایع طبیعی در تاریخ سیاره‌ی ما هر بار حیات را تا مرز انقراض بردند ولی هربار گونه‌های جدیدی روی آن ظاهر شدند.

ایان استوارت در نهایت نتیجه می‌گیرد که زمین نیاز به حفاظت ما ندارد. او می‌گوید زمین ثابت کرده است که موجود خیلی مقاومی است. او می‌گوید چیزی که نیاز به محافظت دارد خود ما هستیم، چون تجربه نشان داده است هیچ گونه‌ای تا ابد دوام نمی‌آورد.

در یک کلام می‌تونم بگم که این مجموعه فوق‌العاده بود و تا حد زیادی دید من را نسبت به پیچیدگی سیاره‌ای که روی‌اش زندگی می‌کنیم، گسترش داد.

چند روز پیش، شبکه‌ی بی‌بی‌سی مستندی پخش کرد با عنوان «کلاه‌بردای بزرگ گرمایش جهانی». به‌طور خلاصه، برنامه سعی داشت بگوید که همه‌ی این حرف‌ها درباره‌ی گرم شدن زمین، یک دروغ بزرگ است که به عنوان علم به خورد مردم داده می‌شود.

البته من تخصصی در اقلیم‌شناسی (Climatology) ندارم. ولی بعضی از اطلاعات این برنامه آن‌قدر ناقص بود که حتا من هم متوجه شدم. با این حال من قصد ندارم درباره‌ی جنبه‌های علمی این برنامه حرف بزنم. ولی یک نکته‌ی جالب موضع‌گیری سیاسی این برنامه بود.

این برنامه ادعا می‌کند که «گرمایش زمین» را یک سری متخصص شارلاتان از خودشان درآورده‌اند تا بودجه‌های تحقیقاتی کلان بگیرند. در ادامه هم تأکید می‌کند که اگر این افراد اعتراف کنند که گرمایش زمین وجود ندارد، ناگهان چند هزار شغل از بین می‌رود و بسیاری از این افراد بی‌کار می‌شوند. راست‌اش این حرف آن‌قدر احمقانه هست که ترجیح می‌دهم اصلن درباره‌اش چیزی نگویم. ولی نکته‌ی خنده‌دار این است که حدود دو ماه پیش، مطلب طنزی با همین مضمون خوانده بودم و فکر نمی‌کردم کسی در واقعیت چنین حرفی بزند.

اگر به اینترنت سریع دست‌رسی دارید، می‌توانید این برنامه را در گوگل ویدیو ببینید و یا پیاده کنید (حجم ۵۸۰ مگابایت). فقط امیدوارم بی‌بی‌سی تبدیل به یک فاکس‌نیوز دیگر نشود.

تکمیلی: من در این پست دو اشتباه کردم. اول، این برنامه نگفت گرمایش زمین وجود ندارد. بل‌که گفت گرمایش زمین ربطی به فعالیت‌های انسان ندارد. دوم، این برنامه از کانال ۴ پخش شده که ربطی به بی‌بی‌سی ندارد. ممنون از فاطمه و امین برای تذکرشان.